ქრისტიანობის ჩჳიდმეტი საუკუნე

• იანვარი 27, 2026

მიმდინარე წელს საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია, სრულიად საქართველო საგანგებოდ აღნიშნავს საქართველოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად დამკვიდრების ათასშვიდას წლისთავს. აღნიშნული მოვლენის შესახებ მასალების გამოქვეყნებას ვიწყებთ აკადემიკოს როინ მეტრეველის სტატიის (იხ. ქვემოთ) ბეჭდვით.

2026 წელი მრავალმხრივ მნიშვნელოვანია საქართველოსათვის. ქვეყნის წარმატებით განვითარების მიმართულებებთან ერთად რამდენიმე განსაკუთრებული თარიღი აღინიშნება. მათ შორის გამორჩეულია ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების (ქართლის მოქცევის) 1700 წლისთვის აღნიშვნა. საქართველო უძველესი ქრისტიანული ქვეყანაა. ქართველმა ადრიდანვე – პირველი საუკუნეებიდანვე შეიცნო და შეისისხლხორცა ქრისტეს რჯული – რწმენა ქრისტესი და მისი მოძღვრებისა. აქედან მოკიდებული მთელი არსებობის მანძილზე იცავდა ქრისტეს რწმენას და ამ გზით მრავალჯერ გადაარჩინა ქართული იდენტობა. პირიქითაც უნდა აღინიშნოს – ქართველობისათვის ბრძოლა და ამ ბრძოლაში წარმატებები ქრისტიანობისათვის დიდმნიშვნელოვანი იყო. მთელი შუა საუკუნეების მანძილზე „ქართველი“ და „ქრისტიანი” იდენტური მცნებები იყო.

ქრისტიანობა  ბუდიზმსა და ისლამთან ერთად მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი რელიგიაა. იგი თითქმის მთელ მსოფლიოშია გავრცელებული (ევროპაში, ამერიკაში, ავსტრალიაში, აფრიკაში, ახლო და შორეული აღმოსავლეთის ზოგიერთ რაიონში). საქართველოში ქრისტიანობა გავრცელდა ახალი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნიდან. არ იყო შემთხვევითი, რომ „იუნესკომ” 2000 წელს საერთაშორისო მასშტაბით აღნიშნა საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელების ოცსაუკუნოვანი იუბილე.

საქართველოში ქრისტიანობის შემოსვლა-გავრცელება მეტად რთული იყო. ქვეყანაში ფეხმოდგმული იყო წარმართული რელიგია. ეს იყო მრავალღმერთიანობა, როცა ადამიანები აფეტიშებდნენ:  მზეს, მთვარეს, ვარსკვლავებს, ღრუბლებს. ცალკეულ თემებს „საკუთარი” მფარველი ღმერთები ჰყავდათ. ადრინდელი ადამიანების რელიგიურ წარმოდგენებზე საინტერესო მასალა გვაქვს არქეოლოგიური გათხრების, დღემდე შემორჩენილი წარმართული დღესასწაულების (ბერიკაობა, ყეენობა, ხატობები) და ზეპირსიტყვიერების ნიმუშების სახით. ქართლის სამეფოს პირველმა მეფემ ფარნავაზმა (ძველი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნე) უზენაეს ღვთაებად არმაზი გამოაცხადა და მისი ქანდაკება მცხეთის შემოგარენში მაღალ მთაზე გაცისა და გაიამის კერპების ძეგლთა შუა აღმართა. (იხ. ვ. გოილაძე, ქართული ეკლესიის სათავეებთან, თბ., 1991, გვ. 29).

ქართველები პატივს მიაგებდნენ ზადენის ღვთაებასაც. საქართველოს მჭიდრო კულტურული ურთიერთობა ჰქონდა ბერძნულ-ელინისტურ და რომაულ სამყაროსთან. არ არის შემთხვევითი, რომ სწორედ აქედან გამომდინარე საქართველოში პატივს სცემდნენ ამ ქვეყნების ღვთაებებსაც (ფორტუნა, ათენა, მარსი).

აღსანიშნავია, რომ იბერია ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში საკმაოდ ძლიერ სახელმწიფოს წარმოადგენდა. ამას განაპირობებდა ახლო ურთიერთობა რომთან და ირანთან (პართია, აქემენიდური ირანი). ეს კავშირი ხელს უწყობდა ქართველთა პოლიტიკურ თუ კულტურულ წინსვლას და გზას უკაფავდა ფეოდალიზმზე გადასვლისთვის. ცხადია, ფეოდალიზმი წარმართობასთან შედარებით წინგადადგმული ნაბიჯი იყო, მაგრამ ის ადვილად არ მოდიოდა. ახალ წყობას ფეოდალიზმის სახით, რომელიც სახელმწიფოებრივობის განვითარებისათვის აუცილებელი იყო, ახალი იდეოლოგია სჭირდებოდა. ეს იდეოლოგია სამყაროს მოევლინა ქრისტანობის სახით.

ქრისტეს წარმომავლობისა და მისი დიდი მოღვაწეობის შესახებ ფართო მასშტაბის ლიტერატურა არსებობს. ამიტომ ჩვენ მასზე არ შევჩერდებით. ყურადღებას გავამახ­ვილებთ მხოლოდ საქართველოში მისი გავრცელებისა და სახელმწიფო რელიგიად აღიარების პრობლემებს.

ქრისტიანობის გავრცელება საქართველოში, ამთავითვე უნდა აღინიშნოს, რომ უშუალოდაა დაკავშირებული ქრისტეს მოციქულებთან, რომელთა მოღვაწეობის დროს (I-II საუკუნეები) საქართველო გამორჩეული იყო თავისი სიძლიერით, სიმდიდრით, საზოგადოებრივი ურთიერთობებით (ა. ჯაფარიძე, საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორია, ტ.I, თბ., 2022, გვ. 139).

იესო ქრისტეს ამ ქვეყნად მოვლენისას ქართლის მეფე იყო ადერკი (ლეონტი მროველის მიხედვით ქართლის X მეფე იყო, „მოქცევაჲ ქართლისაჲ” მას მეთერთმეტედ მოიხსენიებს სახელით „როკი”), რომელიც მეფობდა ახალი წელთაღრიცხვის 1-57 წლებში (ვახუშტი ბაგრატიონის ქრონოლოგიით). აღსანიშნავია, რომ ამავე პერიოდში რომის იმპერატორია გაიუს ოქტავიანე, იულიუს კეისრის შვილიშვილი და მემკვიდრე, რომელსაც იულიუსის გარდაცვალების შემდეგ ეწოდა გაიუს იულიუს კეისარი ოქტავიანე ავგუსტუსი (ძვ.წ. 44 წ. – ახ.წ. 63 წ.). უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა სავაჭრო-სატრანზიტო გზებს, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი საქართველოზე გადიოდა. მოწესრიგებული გზა ურთიერთობის გაუცხოვების  საშუალებას იძლეოდა. (რ. მეტრეველი, საქარავნო-სავაჭრო გზები საქართველოში, საისტორიო ნარკვევები, II, თბ., 2019, გვ. 5-21.

საინტერესო მასალას გვაძლევს ქრისტიანობის გავრცელების თაობაზე „სახარება”. ოთხივე მახარობელი (მათე, მარკოზი, იოანე, ლუკა) ერთხმად მიუთითებენ უფლის აქტიურ მოღვაწეობაზე, მის დიდ ღვაწლზე ადამიანთა წინაშე, სასწაულმოქმედებაზე თუ სხვა ღირსებებზე. თავად ქრისტე, წმ. მათეს სახარების მიხედვით, როცა ჩათვლის, რომ მისი მოციქულები (მოწაფეები) მზად არიან ხალხში გასასვლელად, მისი მოძღვრების გასავრცელებლად, უხმობს თავისთან თორმეტ მოწაფეს და აძლევს მათ „ხელმწიფებას უწმინდურ სულთა განდევნისა და ყოველგვარი სენისა თუ ყოველგვარი უძლურების განკურნებისა” (სახარება  მათესი, თავი X, 1). სახარება გვიზუსტებს მოციქულთა ვინაობას: „ხოლო თორმეტი მოციქულის სახელებია: პირველად სიმონი, პეტრედ წოდებული, და მისი ძმა ანდრია; იაკობი ზებედესი და მისი ძმა იოანე; ფილიპე, ბართლომე; თომა და მათე მებაჟე, იაკობი ალფესისა და ლებეოსი, თეოდორედ სახელდებული, სიმონ კანანელი და იუდა ისკარიოტელი, რომელმაც გასცა იგი (მათეს სახარება, X, 2,3,4,). დავალება უმნიშვნელოვანესი იყო: „განკურნეთ სნეულნი, განწმინდეთ კეთროვანნი, აღადგინეთ მკვდარნი, განდევნეთ ეშმაკნი”. აქედან მოკიდებული ფართოდ დაიწყო ზრუნვა ქრისტიანული რწმენის გავრცელებისთვის.

მეორე და მნიშვნელოვანი ეტაპი ქრისტეს მოძღვრების გავრცელებისათვის წმინდა სახარების მიხედვით უფლის ჯვარცმის შემდეგ, მისი ამაღლებისას იწყება. ქრისტეს თერთმეტი მოწაფე (იუდას გარდა) გალილეაში წავიდა, სადაც იხილეს აღმდგარი უფალი და თაყვანი სცეს მას. იესო ქრისტემ დინჯად განუცხადათ: „მომეცა მე მთელი ხელმწიფება ცაზეც და მიწაზედაც” (მათე, XXI, 18). უფალმა მიუთითა მოწაფეებს: „წადით და ასწავლეთ ყველა ხალხს, და ნათელი ეცით მამის და ძისა და სულიწმინდის სახელით” (მათე, XXVIII, 19).

მოციქულებმა წილი ჰყარეს, რომელ ქვეყანაში უნდა ექადაგათ: ნიშანდობლივია, რომ გადმოცემის მიხედვით („ქართლის ცხოვრებაც” ამას ადასტურებს) საქართველო წილად ხვდა უფლის დედას მარიამ ღმრთისმშობელს. მოხდა ისე, რომ წმიდა მარიამმა საქართველოში ქადაგება ანდრია პირველწოდებულს მიანდო. თავისი ხელთუქმელი ხატი გამოატანა და დალოცა. მოციქულმა ღირსებით შეასრულა ღვთისმშობლის დავალება – ქრისტიანობის მნიშვნელოვანი ელემენტი შემოიტანა საქართველოში. მის სახელთანაა დაკავშირებული აწყურში პირველი საეპისკოპოსოს დაარსება. ანდრია პირველწოდე­ბულის შემდგომ საქართველოში ქრისტიანობის მქადაგებელ-გამავრცელებლად ჩანან სვიმონ კანანელი და მატათა. სხვადასხვა ცნობების მიხედვით სამისიონერო საქმიანობა სხვა მოციქულებსაც (ბართლომე, თომა, თადეოზი) გაუწევიათ. დაიწყო ქრისტიანობის აქტიური ქადაგება. თუმცა დიდი წინააღმდეგობა ხვდეოდა მას. მოციქულები თავდადებით მსახურებდნენ. ამას სამწუხაროდ ხშირად მძიმე შედეგი ჰქონდა. ასე მაგალითად, პეტრე მოციქული ქადაგებდა იუდეასა და ანტიოქიაში. იგი „თავზე დაკიდებით” აცვეს ჯვარს რომში. მოციქული იაკობი ქადაგებდა იერუსალიმში. აქ მას თავი მოჰკვეთეს. ანდრია ქადაგებდა საბერძნეთს, მცირე აზიასა და სკვითეთში, ქართული წყაროებით დასტურდება მისი მოღვაწეობა საქართველოში (ამაზე ქვემოთ შევჩერდებით). იგი ჯვარს აცვეს. მოციქული იოანე ქრისტეს სჯულს ავრცელებდა ეფესოში. გადაასახლეს კუნძულ პატმოსზე. ასევე წამებითა და სიკვდილით (ჯვარცმით) დაასრულეს სიცოცხლე სხვა მოციქულებმაც (ფილიპე, ბართლომე, იუდა-ლებეოსი, თომა).

ლეონტი მროველი ქართლის მეფის ადერკის ზეობას („ადერკი დააპურა ყოველი ქართლი და ეგრისი”) ქრისტეს დაბადებასთან აკავშირებს („პირველსავე წელსა მეფობისა მისისა იშვა უფალი ჩვენი იესო ქრისტე”). ქართული წყარო მკვეთრად გადადის ოცდაათი წლის შემდგომ პერიოდზე („ვითარ გარდახდეს წელნი ოცდაათნი”) და გვაწვდის ცნობას, რომ ელიოზ მცხეთელი და ლონგინოზ კარსნელი უფლის ჯვარცმას დაესწრნენ და რომ მიიღო „კვართი უფლისაჲ ელიოზ მცხეთელმან” (ქართლის ცხოვრება, თბ., 2008, გვ. 56).

ცხადია, ქართლის მეფე წინააღმდეგი იყო ქრისტიანული გავლენის გავრცელებისა, ამიტომ ანდრია პირველწოდებულისა და სკიმონ კანანელის შემოსვლა საქართველოში მისთვის მიუღებელი იყო. ანდრია პირველწო­დებულს დიდი მუშაობა ჩაუტარებია. მან „მოაქცია მეგრელნი და წავიდა გზასა კლარჯეთისასა” (იქვე. იხ. გ. ალიბეგაშვილი, წმ. ეფრემ მცირე და ქრისტიანული კულტურის საკითხები, თბ., 2010, გვ. 38).

არსებობს სხვა მონაცემებიც (სომეხი ისტორიკოსის უხტანესის ცნობა და რუის-ურბნისის კრების ინფორმაცია), რომ ქრისტეს პირველ მოციქულს უქადაგია „საცხოვრებელი ქადაგებაჲ სახარებისი ყოველსა ქვეყანასა საქართველოსასა”. უფრო მეტიც, როგორც ზემოთ აღინიშნა, მან დააფუძნა აწყურის საეპისკოპოსო.

მეფე ადერკი აღშფოთებულია მეგრელთაგან „რჯულის დატევების” გამო და იძულებით „კუალადვე მოაქცივნა მეგრელნი” (იქვე). მეფეს შეურისხავს კლარჯეთის ერისთავებიც, რომელთაც „მშვიდობით განუტევეს ანდრია მოციქული”.

ლეონტი მროველის მიხედვით, სიმონ კანანელს უქადაგია აფხაზეთსა და ეგრისში. იგი აქვე, აფხაზეთში აღესრულა და აქვეა დაკრძალული.

არ შეიძლება ყურადღება არ მივაქციოთ იმ გარემოებას, რომ საქართველოში ქრისტიანული რწმენის ინტენსიურ შემოჭრას (მოციქულთა ყურადღებას) ქვეყნის სიძ­ლიერეც განაპირობებდა. პირველ-მეორე საუკუნეებში იბერია როგორც პოლიტიკურად, ისე კულტურულად ძლიერ სახელმწიფოდ ითვლებოდა (ქართული ისტორიული წყაროები, რომაელი ისტორიკოსები – ტაციტუსი, დიონ კასიოსი). განსაკუთრებით ძლიერია იბერია მეორე საუკუნის შუა ხანებში, როცა ქვეყნის სათავეშია მეფე ფარსმან მეორე „ქველის” სახელით წოდებული. იგი რომის იმპერატორმა ანტონ პიუსმა (133-161 წწ.) საკმაოდ დიდი ამალით მიიწვია რომში, რომის ელიტამ ღიად სცნო იბერიის საზღვრები (ზოგი ცნობით გარკვეული მიწები მიუმატა კიდეც), სამეფო დელეგაციას პატივი მიაგეს მსხვერპლი შეეწირა  კაპიტოლიუმში; მნიშვნელოვანია, რომ ამ ვიზიტის შემდგომ ცხენზე ამხედრებული ფარსმან ქველის ქანდაკება დაიდგა რომში.

მეორე-მესამე საუკუნეებისათვის ქრისტიანობამ საგრძნობლად მოიკიდა ფეხი საქართველოში (როგორც კოლხეთში, ისე იბერიაში). სწორია მოსაზრება, რომ ამ პერიოდში ქვეყანაში ქრისტიანული თემები არსებობდა. უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამ დროისთვის ქრისტიანობა ჯერ კიდევ არ არის აღიარებული ოფიციალურ სახელმწიფო რელიგიად. აქვე ხაზი უნდა გაესვას, რომ ქვეყანაში არსებულმა ვითარებამ, ქრისტანული თემების აქტიურობამ, მიუხედავად საერთაშორისო მასშტაბის წინააღმდეგობებისა (გავიხსენოთ თუნდა რომის იმპერატორის დიოკლეტიანეს ბრძოლა ქრისტიანობის წინააღმდეგ) შექმნა გარკვეული საფუძველი ახალი სარწმუნოების შემოსვლა-დამკვიდ­რებისა. არ შეიძლება აქ არ იქნას გათვალისწინებული რომის იმპერატორის კონსტანტინეს მიერ 313 წელს გამოცემული გადაწყვეტილება (ნანტის ედიქტი), რომლის ძალითაც ფაქტობრივად შეწყდა ქრისტიანების დევნა, უფლება მიენიჭათ ყველა რელიგიის, მათ შორის ქრისტიანობის მქადაგებლებს, შეესრულებინათ ის ღმრთისმსახურება, რაც მათ სურდათ (ედიქტის ძალით ქრისტიანულ ეკლესიას დაუბრუნდა ადრე კონფისკებული ქონება). არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა პირველ მსოფლიო საეკლესიო კრებას (ნიკეა), რომელიც 325 წელს რომის იმპერატორის კონსტანტინე I დიდის საგანგებო ბრძანებით იქნა მოწვეული და რომელმაც ქრისტიანული რელიგია სახელმწიფოდ აღიარა. ნიშანდობლივია, რომ კრების მონაწილეთა სიაში იხსენიება ბიჭვინთის საეპისკოპოსო კათედრის მმართველი სტრატოფილე.

დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა საქართველოში ქრისტიანთა მდგომარეობა. დღესდღეობით არ არის სადავო, რომ საქართველოში ქრისტიანობა გაავრცელეს მოციქულებმა. ეს დასტურდება ქართული, ბერძნული, ლათინური და სხვა წყაროების მეშვეობით. სვიმონ კანანელი და მატათა, როგორც ზემოთაც აღნიშნა საქარ­თველოში არიან დაკრძალული. ხაზი უნდა გაესვას იმ გარემოებასაც, რომ კანონიკურად მოციქულების მიერ ქრისტიანობის გავრცელება და შესაბამისად ეკლესიის დაარსება ავტოკეფალურ უფლებას აძლევდა მრევლს. სწორედ ამ პერიოდში წმიდა ნინო კაპადო­კიელის შემოსვლას საქართველოში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. ესაა IV საუკუნის დასაწისი, როცა ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებისათვის საქარ­თველო მზად იყო. ნინო ჯავახეთის გზით („მოიწია მთათა ჯავახეთისათა”)  შემოვიდა საქართველოში. ჯერ ურბნისამდე მიუღწევია და შემდეგ იბერიის დედაქალაქში მცხეთაში („მიიწივნეს ქალაქს მცხეთას და დაისადგურეს მათ წიაღ მოგვთასა”) ჩასულა. დამკვიდრებულა მეფის მებაღის სახლში. პირველად მოკრძალებით, ფარულად დაუწყია ქრისტეს რჯულის ქადაგება, შემდეგ კი გაძლიერებულად მოქმედებდა. იგი სასწაულ­მოქმედის თვისებებით იყო აღჭურვილი და აქტიურად ჰკურნავდა ადამიანებს. ბევრ იმედდაკარგულს ჩამოაცილა სნეულება, ბევრს შვილიერების უნარი მისცა. წმიდა ნინოს მიერ ჩადენილი გამორჩეული სასწაულმოქმედება იყო, როცა მან მცხეთაში აღმართული კერპები იხილა და შესთხოვა უფალს კერპთა დამხობა და რომ „ყოველმან ენამან მხოლოსა ღმერთსა თაყუანის-გცენ ქრისტეს იესუის მიერ, ძისა შენისა, რომელსა შვენის მადლობაჲ და დიდების მოცემაჲ უკუნისამდე” (ლეონტი მროველი, ქართლის ცხოვრება, თბ., 2008, გვ. 103).

ნინოს შეთხოვნამ გასჭრა – კერპები შემუსრვილ იქნენ („შემუსვრით დააწვლილნა იგინი და დაირღვნენ ზღუდენი“).

მოხდა ისე, რომ იბერიის დედოფალი ნანა მძიმედ დაავადდა „შევარდა სენსა ფიცხელსა, დიდსა და მწარესა, რომლისა კურნებაჲ ვერვინ შეძლო“. იძულებული გახდნენ საგანგებოდ მიემართათ წმ. ნინოსათვის. საგულისხმოა, რომ ნინო არ მივიდა დედოფალთან, მოითხოვა, რომ იგი მასთან მიეყვანათ. წმიდა ნინოს შელოცვის შემდეგ დედოფალი მეყსეულად განიკურნა; ცხადია ირწმუნა ქრისტე და განაცხადა: „არა არს ღმერთი თვინიერქრისტესა“ (იქვე, გვ. 118).

ნანა დედოფალი გაქრისტიანდა. მრავალმა ადამიანმაც აღიარა ახალი სარწმუნოება – ქრისტიანული მრევლი იზრდებოდა. მეფე მირიანი კი წარმართობის ძლიერ გავლენას განიცდიდა და ჯიუტად არ იღებდა ქრისტიანობას, არც ნანა დედოფლის ვედრებას („მარადის ევედრებოდა დედოფალი აღსარებასსა ქრისტესსა“) იწყნარებდა. „და იყო მეფე დედოფლისა მოქცევითგან წელიწადსა ერთსა ორგულობასა შინა” – ამ ამბის მოთხრობის შემდეგ „ქართლის ცხოვრება“ გვთავაზობს ნაამბობს „სიდონია დედაკაცისაჲ“-ს, მირიან მეფის მოქცევის შესახებ. სიუჟეტი ასეთია: ერთხელ, როცა მეფე მირიანი თხოთის მთაზე (მუხრანთან) სანადიროდ იყო, მზე დაბნელდა. მეფემ და მისმა მხლებლებმა გზა ვერ გაიკვლიეს. მირიანი მარტო დარჩა („შეშინებული და შეძრწუნებული“), როგორც სიდონია აღნიშნავს, იგი „მოეგო თავისა ცნობასა“ და შეჰღაღადა: „ვარ მე ცოცხლად ჯოჯოხეთსა შინა … ღმერთო ნინოჲსო, განმინათლე ღამე ესე და მიჩუენე საყოფელი ჩემი და აღვიარო სახელი შენი და აღვმართო ძელი ჯვარისაჲ და თაყვანი ვსცე მას. და აღვაშენო სახლი სალოცველად ჩემდა და ვიყო მორჩილ ნინოჲსა სჯულთა ზედა ჰრომთასა” (ლეონტი მროველი, ქართლის ცხოვრება, თბ., 2008, გვ. 123-124). შეთხოვნის დამთავრების უმალ განათდა – გზის გაკვლევის პრობლემა მოიხსნა. მეფე მირიანმა იწამა ქრისტეს რჯული. ზეიმით შეეგებნენ ნადირობიდან მობრუნებულ მეფეს. მეორე დღესვე მეფე მირიანმა მოციქულები წარგზავნა კონსტანტინე დიდის წინაშე; წმიდა ნინომ საგანგებო წერილი გაუგზავნა ელენე დედოფალს. სთხოვდნენ – სასწრაფოდ („მოსწრაფებით“) გამოეგზავნა მღვდლები ნათლისღებისათვის. პარალელურად მეფე შეუდგა ეკლესიის აშენებას.  მოხდა ისე, რომ მშენებლებმა ვერ ასწიეს კედრის ხისგან გამოჭრილი ბოძი.  წმ. ნინომ აქაც თავისი ძალა აჩვენა – ილოცა, რომლის შემდეგ ამაღლებული სვეტი (ბოძი) ძირს დაეშვა და თავის ადგილზე დამკვიდრდა. ეკლესიას „სვეტიცხოველი“ ეწოდა. ეს ფაქტი ქრისტიანული ეკლესიების მშენებ­ლობის საფუძველი გახდა. მეფე მირიანის ბრძანებით მოწვეული იქნენ ქვეყნის ერისთავნი, სპარსალარნი და „ყოველნი პირნი სამეფოსანი”, შესრულდა მდინარე მტკვრის კურთხევის რიტუალი. სამღვდელო პირები „ნათელსცემდეს ერსა“. გაიმართა დიდი ნათლისღება. საქართველოს სახელმწიფემ, მოსახლეობამ ძირითად სარწმუნოებად ქრისტიანობა გამოაცხადა. ნანა დედოფალი და მეფე მირიანი ამ დიდი მოვლენის მოთავენი აღმოჩნდნენ.

ამდენად, ოცი საუკუნის წინ (ახალი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნეებიდანვე) როგორც აღმოსავლეთ (ქართლი), ისე დასავლეთ (კოლხეთი) საქართველოში დაიწყო ქრისტიანობის გავრცელება, ხოლო ჩვიდმეტი საუკუნის წინ, 326 წელს სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა. ქართული ეკლესია, ცხადია სამოციქულო იყო – მართლ­მადიდებელი სამოციქულო. სახელმწიფოს ზრდა-განვითარებასთან ერთად ეკლესიაც ძლიერდებოდა, იზრდებოდა. არსებითია, რომ განსაკუთრებით ძლიერდებოდა ქართული ენა. იგი საეკლესიო ენის ფუნქციასაც იძენს და გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ ჩაგვესმის იოანე ზოსიმეს სიტყვები: „დამარხულ არს ენაჲ ქართული დღემდე  მეორედ მოსვლისა მესიისა საწამებლად, რათა ყოველსა ენასა ღმერთმან ამხილოს ამით ენითა“. ცხადია, აქ აშკარად ჩანს, რომ ქართული ენა არა უბრალო ადამიანთა შორის საურთი­ერთობოა, არამედ უდიდესი მნიშვნელობის მქონეა – განკითხვის ფუნქცია აქვს მესიის მეორედ მოსვლის დროს. ნიშანდობლივია გიორგი მერჩულეს სიტყვებიც: „ქართლად ფრიადი ქვეყანაჲ აღირიცხების, რომელსაცა შინა ქართულთა ენითა ჟამი შეიწირვის და ლოცვაჲ ყოველი აღესრულების”.

ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ქართული სახელმწიფოს წინსვლა-განვითარების საქმეში: დაჩქარდა ფეოდალიზმის დამკვიდრება, რაც ცხადია, მნიშვნელოვანი პროგრესი იყო საზოგადოებრივი  ცხოვრების განვითარებაში; ქრისტიანობა ჰუმანური (პროგრესული) რელიგია იყო, ქადაგებდა სიყვარულს, სათნოებასა და სულიერ განწმენდას უწყობდა ხელს.

ქრისტიანობის მიღების შემდეგ ახლო ურთიერთობა დამყარდა რომის იმპერიასთან, საერთოდ ქრისტიანულ სამყაროსთან.

ქართლის მოქცევას (კერძოდ ქრისტიანული რელიგიის სახელმწიფოდ გამოცხა­დებას) გარკვევით გამოეხმაურნენ შუა საუკუნეების ქართველი მოღვაწენი. მნიშვნე­ლოვანია ღირსეული მეცნიერის, ღვთისმეტყველის წმ. ეფრემ მცირის მოსაზ­რებები. მეცნიერისა, რომლის მოღვაწეობა აერთიანებს ორ უდიდეს ქრისტიანულ კულტურას (ბერძნულსა და ქართულს), მიუთითებდა ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის ბიზანტიურ საფანელს, თუმცა ხაზს უსვამს ქართული ქრისტიანული კულტურის ორიგინალობას.

ქრისტიანობამ საქართველოს ისტორიაში უაღრესად მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა. ძირითადად ქართული სახელმწიფო და მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია ერთობლივად საქმიანობდნენ. ბევრი სიმწარე იწვნიეს, თუმცა დადებითი მეტი იყო და შეიძლება ითქვას, საღი ურთიერთდამოკიდებულებით მივიდნენ XIX საუკუნემდე. ქართველთა ეროვნულ სარწმუნოებად ქცეულ ქრისტიანობას გასაჭირი დაუდგა. რუსეთის ხელისუფლებამ გააუქმა ავტოკეფალია (1811 წ.). მანამდე საქართველოს ეკლესიის კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ II გაიწვიეს პეტერბურგში. საქართველოში წმიდა სინოდის ადგილი საეგზარქოსომ დაიკავა. აღმაშფოთებელი იყო რუსეთის იმპერიის ანტიეკლე­სიური პოლიტიკა საქართველოში. მრავალი სირთულის, ათასგვარი კატაკლიზმების გავლის შემდეგ, 1917 წელს, საუკუნეზე მეტი ხნის მანძილზე, რუსული გავლენის ყოფნის შემდეგ, საქართველოს მორწმუნე საზოგადოებამ, ეპისკოპოსმა ლეონიდე ოქროპირიძემ აღადგინეს ავტოკეფალური მართვა-გამგებლობა. კათოლიკოს-პატრიარქად კირიონ III (საძაგლიშვილი) აირჩიეს. სამწუხაროდ იმხანად საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფა­ლურობა არ სცნო მსოფლიომ. XX საუკუნე ურთულესი იყო ქართული ეკლესიისთვის. საბჭოთა რეჟიმმა (1921 წ. საქართველოში საბჭოთა რესპუბლიკა დამყარდა) თავის ანტი­რელიგიური-ანტიქართული პოლიტიკით მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა ქვეყანა. თუმცა ეკლესია მაინც ფეხზე იდგა და აგრძელებდა რთულ ვითარებაში საქმიანობას. თავისი როლი ითამაშეს კათოლიკოს-პატრიარქებმა კირიონ III-მ (საძაგლიშვილი), ლეონიდემ (ოქროპირიძე), ამბროსიმ (ხელაია), ქრისტეფორემ (ციცქიშვილი), კალისტრატემ (ცინცაძე), მელქისედეკმა (ფხალაძე), ეფრემმა (სიდამონიძე), დავითმა (დევდარიანი). ამ პერიოდში მნიშვნელოვანი, საქართველოს ეკლესიის სასარგებლო აქტიც გატარდა  – 1943 წელს რუსეთის ეკლესიამ აღიარა საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია (არ გამოირიცხება, რომ ეს ფაქტი ი. სტალინის მითითებით შესრულდა). ჩატარდა რუსული და ქართული ეკლესიების ლიტერატურული მსახურება (სტავროპოლის ეპისკოპოსმა და კალისტრატე ცინცაძემ). ყურადსაღებია, რომ რუსულმა ეკლესიამ აღიარა საქართველოს ეკლესიის საპატრიარქო ღირსება და, მისი რეალური VI ადგილი დაპტიქში.

პირდაპირ უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს ქრისტიანობის ახალი ეტაპი დაიწყო ქართული სამოციქულო მართლმადიდებელი ეკლესიის საჭეთმპყრობლად ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსის ილია შიოლაშვილის მოსვლით. მე მქონდა პატივი, ჩემს ოჯახთან ერთად, დავსწრებოდი მცხეთაში, სვეტიცხოველში 1997 წლის 25 დეკემბერს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ტახტზე ილია შიოლაშვილის აღსაყდრების ცერემონიალს. მიმაჩნია, რომ ამ პერიოდიდან ახალი ეტაპი დაიწყო ქვეყნის (არა მარტო ეკლესიის) ცხოვრებაში. აღსაყდრების უმალ 43 წლის ილია მეორის თვალი სრულიად საქართველოს გადასწვდა, იმ სულიერ ტკივილებს, რომელიც ერს აწუხებდა. გამრავლდა მრევლი, ფართოდ მოვიდა ახალგაზრდობა ეკლესიაში. სისტემური ხასიათი მიეცა ქადაგებათა ჩატარებას. პატრიარქის მოთხოვნით, მთელს საქართველოში იკითხებოდა „ფსალმუნები”. სიონის ტაძარში ყოველ ორშაბათს ტარდებოდა ერის პარაკლისი. მნიშვნელოვანი ღონისძიებები გატარდა სასულიერო ლიტერატურის გამოსაცემად. თავისი ნაყოფი გამოიღო ჩვენი დიდი პატრიარქის ბრძოლამ ავტოკეფალიისათვის. თერთმეტწლოვანმა უდიდესმა ძალისხმევამ განაპირობა, რომ მსოფლიომ საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესია საერთაშორისო მასშტაბით ავტოკეფალურად სცნეს (1990 წლის 23 იანვარის კონსტანტინოპოლის (მსოფლიო) საპატრიარქოს გადაწყვეტილება). ფაქტობრივად დადასტურდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, უწმიდესისა და უნეტარესის ილია II-ის მოთხოვნა (1979 წ.) და საქართველოს ეკლესია ავტოკეფალურად იქნა ცნობილი V საუკუნიდან (საეპისკოპოსოდ), XI საუკუნიდან – საპატრიარქოდ.

ჩვენი დიდი პატრიარქი საქართველოს ოქროს ხანას გრიგოლ ხანძთელის ეპოქიდან მოითვლის. მიაჩნია, რომ დავით აღმაშენებელმა ქვეყანა სულიერი სრულყოფის უმაღლეს საფეხურზე აიყვანა. სწორედ ოქროს ხანის საქართველოს ისტორია ადასტურებს, რომ მცირერიცხოვან ქვეყანასაც შეუძლია დიდი წვლილი შეიტანოს საერთაშორის მასშტაბის კულტურულ ცხოვრებაში.

საქართველოში ქრისტანობის ჩვიდმეტსაუკუნის იუბილის აღნიშვნა საფუძველია იმისა, რომ შევინარჩუნოთ ეროვნული ფასეულობები, ის ღირსეული ტრადიციები, რაც უხვად გააჩნია ქართველ ერს. უნდა აღინიშნოს, რომ სასულიერო ცხოვრების წინსვლა-გაუმჯობესებასთან ერთად ჩვენმა დიდმა პატრიარქმა ფუძე დაუდო სინერგიული ცნობიერების (სულიერებისა და ინტელექტუალური მოღვაწეობის კავშირი) აღდგენას. დღეს მეცნიერება რეალურად ზრუნავს რელიგიური განათლების აღორძინებაზე.

ქართველ ერს გააჩნია დიდი შანსი ქართლის მოქცევის 1700 წლისთავზე გაერთიანდეს, წარმოაჩინოს ურთიერთპატივსცემა და სიყვარული, დროშად გაიხადოს შეგონება „ენა, მამული, სარწმუნოება” და ასე დაამტკიცოს სამშობლოს ერთგულება. გავიტავისოთ ჩვენი დიდი პატრიარქის უწმინდესი და უნეტარესი ილია II -ის შეგონება, რომ ღვთისგან ბოძებულ ათასშვიდასწლოვან ქრისტიანულ საქართველოში წარვმართოთ ცხოვრება სახარებისეული უფლის მეცნიერებების, მოციქულთა და წმ. მამათა დარიგებების მიხედვით და ვიცხოვროთ ჭეშმარიტი სიყვარულის კანონებით.

 

როინ მეტრეველი

აკადემიკოსი

საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის პრეზიდენტი